11. Sınıf Biyoloji Ders Kitabı Sayfa 51 Cevapları (MEB Yayınları)

1. Tema / Tepki boylu boyunca uzanarak hem nörona şekil verir hem de hücre içinde madde taşınması görevini üstlenir. Dendritler hücre gövdesinden çıkan çok sayıdaki kısa ve dallanmış uzantılardır. Bu yapılar diğer nöron ve reseptörlerden gelen uyarıları alır ve uyarıların elektrik sinyalleri hâlinde hücre gövdesine iletilmesini sağlar. Akson hücre gövdesinden çıkan, dendrite göre daha kalın ve uzun bir uzantıdır. Aksonların sonlandığı ve dallanarak genişlediği bölgeye akson ucu denir. Akson ucundan salgılanan kimyasal maddelerle uyartının diğer nörona veya hedef hücreye iletilmesi sağlanır. Akson uçlarında çok sayıda dallanma görülebilir. Her bir dal, uyarıları alıcı bir hücreye aktaran sinaptik uç ile sonlanır. Dallanmanın çok olması nöronun etki alanını genişletir. Aksonun boyu nöronun türüne göre milimetre ile metre ölçeği arasında değişebilir. Örneğin omurilikten çıkarak ayaktaki bir kasa ulaşan motor nöronun (siyatik sinir) uzunluğu bir metreden fazladır. Benzer şekilde beyin sapından çıkarak göğüs ve karın bölgesine kadar uzanan vagus siniri de en uzun sinirlerden biridir. Akson çapı ne kadar kalınsa uyartının iletimi o kadar hızlıdır. Birçok nöronun aksonu etrafında Schwann (Şıvan) hücreleri bulunur. Bu hücreler akson etrafında lipoprotein yapılı bir örtü oluşturur. Bu örtüye miyelin kılıf adı verilir. Miyelin kılıf, aksonun elektriksel izolasyonunu sağlayarak uyartı iletimini hızlandırır. Miyelin kılıfın kesintiye uğradığı yere Ranvier (Ranvier) boğumu denir. Beyin ve omurilikten iskelet kaslarına giden sinirler genellikle miyelinli sinirlerden oluşur. İç organlara ve düz kaslara giden sinirlerde ise genellikle miyelin kılıf bulunmaz. 1.5.2.a) Nöronlarda Sinyal İletimi ve Sinaps Fiziksel ve kimyasal ortamdaki değişiklikler sinirsel uyartılara dönüştürülebilir. Belli bir nöronda bir uyartının oluşabilmesi için gerekli olan en düşük uyaran şiddetine eşik değer (eşik şiddeti) denir. Nöron; eşik değeri ve üzerindeki uyarılara maksimum ve aynı şiddette tepki verirken eşik değerin altındaki uyarılara tepki vermediğinden uyartı oluşturmaz. Buna “ya hep ya hiç yasası” denir (Görsel 1.5.6). Tek bir nöron bu kurala göre çalışır. Birçok nörondan oluşan sinir demetinde (sinir kordonu) bu kurala uyulmaz. Çünkü sinir demetlerinde farklı aksonlar farklı eşik değerlere sahip olduğundan tepki şiddeti kademeli artar. Belli bir değerden sonra uyarı şiddeti artsa bile tepki şiddeti değişmez. Bu duruma merdiven etkisi denir (Görsel 1.5.7). Bir sinir demetinde uyaran şiddeti arttıkça uyarılan nöron sayısı ve uyartı sayısı artar ve böylece uyarıya daha güçlü yanıt verilir. Bu nedenle verilen tepkinin şiddeti de artar. Beyindeki duyu merkezleri, gelen uyartıların sıklığına ve sayısına göre uyarının şiddetini belirler. Ilık bir nesneye dokunulduğunda az sıklıkta ve sayıda uyartı oluşur. Ancak sıcak bir nesneye dokunulduğunda daha sık ve fazla sayıda uyartı oluşur. Bu nedenle nesne sıcak olarak algılanır (Görsel 1.5.8). Nöronlarda uyartının ilerleme yönü dendritten aksona doğru- dur. Uyartı iletiminin olmadığı durumda nöron dinlenme hâlin- dedir. Dinlenme hâlindeki nöronun akson zarının iç ve dış tarafı arasındaki elektriksel yük farkına dinlenme potansiyeli (zar potansiyeli) denir. Bu durumda hücre içi negatif (-), hücre dışı pozitif (+) yüklüdür. Bu olaya polarizasyon (kutuplaşma) adı verilir. Uyartının iletimi hücre dışı ile hücre içi arasındaki bu yük dağılımının bozulması ile gerçekleşir. Nöron uyarıldığında pozitif iyonlar hücre içine girerken hücre içi pozitif, hücre dışı negatif olur. Bu olaya depolarizasyon denir. Depolarizasyon sonucu oluşan iyon değişimi akson boyunca devam eder ve uyartı ile- Bilgi Kutusu Nöronlarda uyartı iletimi, iyon geçişlerine dayan- dığı için elektriksel, ATP harcanmasını gerektir- diği için kimyasaldır. Bu nedenle nöronda uyartı iletimi elektrokimyasal bir süreçtir. Bir sinir hücresine (sinir teli) uygulanan uyaran şiddeti arttıkça uyartının hızı, şiddeti ve canlının tepki şiddeti değişmez, birim zaman- da oluşan uyartı sayısı artar. Sinir kordonuna uygulanan uyarı şiddeti arttıkça uyartı iletim hızı değişmez ancak uyartı sayısı ve canlının tepki şiddeti artar. Görsel 1.5.8: Uyaran şiddetinin artması uyartı sayısı ve sıklığını artırır. Tepki şiddeti Görsel 1.5.6: Bir nöronda ya hep ya hiç yasası Eşik değer Uyaran şiddeti Görsel 1.5.7: Sinir demetinde merdiven etkisi Eşik değer Tepki şiddeti Uyaran şiddeti 20 oC sıcaklıkta cisim 45 oC sıcaklıkta cisim