11. Sınıf Biyoloji Ders Kitabı Sayfa 50 Cevapları (MEB Yayınları)

1. Tema / Tepki 1.5.1. Uyartıların Alınması Canlılar yaşamları boyunca iç ve dış çevreden gelen uyaranlara maruz kalır. Hayvanlarda bu uyaranların nöronlarda meydana getirdiği kimyasal ve elekt- riksel değişimlere uyartı (impuls) denir. Canlının uyaranlara tepki vermesi için sırasıyla reseptörlerle uyaranların alınması, dönüştürülmesi, iletilmesi ve yorumlanması gerekir. Duyu organları, yapılarındaki duyu reseptörleri (almaç) ile uyaranları alan özel organlardır. Duyu reseptörleri, özelleşmiş epitel hüc- resi veya nöron yapısında olup, farklı enerji formlarındaki uyaranları algılaya- rak uyartılara dönüştürür. Uyartılar, nöronlarla merkezî sinir sistemine (beyin ve omurilik) iletilir. Burada ilgili merkezlerce değerlendirilerek (bütünleştirme) gerekli tepkiler oluşturulur. Reseptörler ve Uyaran Çeşitleri Duyu organlarında yer alan reseptörler aldıkları uyaran çeşidine göre grup- landırılır. Duyu reseptörleri fiziksel, kimyasal uyaranları algılayarak uyartı hâline dönüştürür. Uyartı, nöronlarla merkezî sinir sistemine taşınır ve bu- rada yorumlanır. Duyu reseptörleri mekanoreseptörler, kemoreseptörler, ter- moreseptörler, ağrı reseptörleri ve elektromanyetik reseptörler olmak üzere sınıflandırılır. Mekanoreseptörler, termoreseptörler ve fotoreseptörler fiziksel; ağrı reseptörleri fiziksel ve kimyasal; kemoreseptörler ise kimyasal uyaranları algılar. Mekanoreseptörler; dokunma, basınç, gerilme, hareket, ses dalga- ları gibi mekanik enerji formlarının ortaya çıkardığı fiziksel değişimlerin algı- lanmasını sağlayan reseptörlerdir. Bu reseptörler deri ve kulak yapısında yer alır. Kemoreseptörler, koku ve tadın algılanmasını sağlayan reseptörlerdir. Burun ve dilde bulunur. Termoreseptörler; sıcak, soğuk gibi ısı değişiklikle- rini algılayan reseptörlerdir. Çoğunlukla deri ve dilde bulunur. Doku hasarına duyarlı reseptörlere ağrı reseptörleri veya nosiseptör denir. Ağrı reseptör- leri serbest sinir uçlarıdır ve beyin hariç tüm vücutta bulunur. Elektromanyetik enerjinin değişik formlarını algılayanlara ise (ışık, elektrik ve manyetizma) elektromanyetik reseptörler denir. Gözde bulunan fotoreseptörler elektro- manyetik reseptörlere örnektir. 1.5.2. Nöronların Yapısı Sinir hücresine nöron denir. Nöron; uyarıları almayı, değerlendirmeyi ve oluş- turulan cevapları kas, salgı bezleri gibi yapılara iletmeyi sağlar. Bir nöron; hücre gövdesi, dendrit ve akson olmak üzere üç temel kısımdan oluşur (Gör- sel 1.5.5). Hücre gövdesi nöronun çekirdek, organeller ve sitoplazmayı bulunduran kısmıdır. Nöronlarda enerji ihtiyacı fazladır. Bu nedenle nöronlar çok sayıda mitokondri organeline sahiptir. Nöron hücresinin sitoplazmasında nörofibril adlı ince telcikler bulunur. Bunlar hücre gövdesinden dendrit ve aksona doğru Bilgi Kutusu Reseptörler epitel hücresi ya da nöron yapısındadır. Duyu epiteli yapısındaki reseptörler uyaranı önce algılar, sonra bu bilgiyi duyu nöronlarına aktarır. Dil ve kulakta bulunan reseptörler epitel yapıda, diğer duyu organlarında bulunan reseptörler nöron yapısındadır. Nöron yapısında olan reseptörler ise uyaranı hem doğrudan algılar, hem de merkezî sinir sistemine iletir. Akson Akson ucu Schwann hücresi Ranvier boğumu Miyelin kılıf Sinaptik uçlar Hücre gövdesi Dendritler Çekirdek Görsel 1.5.5 Nöronun yapısı