11. Sınıf Biyoloji Ders Kitabı Sayfa 52 Cevapları (MEB Yayınları)

1. Tema / Tepki tilir. Nöronun zar potansiyelinde kısa süre içinde görülen bu değişiklikler bir depolarizasyon dalga- sıdır. Nöronun zar potansiyelinde görülen değişik- liklere aksiyon potansiyeli denir (Görsel 1.5.9). Depolarize durumdaki sinir hücresinde pozitif iyon- lar tekrar hücre dışına çıkar; böylece hücre dışı pozitif, hücre içi negatif yüklü hâle geçer. Hücre zarının dinlenme hâlindeki durumuna bu şekilde geri dönmesine repolarizasyon denir (Görsel 1.5.9). Repolarizasyon olmadan o bölgeden ikinci bir uyartı geçemez. Uyartı oluşumu ve iletiminde polarizasyon, depo- larizasyon ve repolarizasyon olayları birbirini izler. Miyelinli sinirlerde sadece Ranvier boğumlarında aksiyon potansiyeli oluşur. Bu yüzden miyelin kılıf bulunan sinirlerde uyartı, Ranvier boğumlarından atlayarak ilerler. Buna atlamalı uyartı iletimi denir. Bu sayede miyelinli nöronlarda uyartının ilerleme hızı miyelinsiz nöronlardan daha hızlı olur. Sinaps: Nöronların birbiriyle veya alıcı hücrelerle iletişime geçtiği bağlantı noktalarına sinaps denir. Alıcı hücre, kas hücresi veya hormon salgılayan bir hücre olabilir. Nöronlar arasındaki uyartı iletimi, genellikle bir nöronun akson ucundan diğer nöro- nun dendritine doğru tek yönlü olur. Beyin hücre- lerindeki bazı sinapslarda ise uyartı iletimi her iki yönde de olabilir. Sinapslar, elektriksel ve kimya- sal olmak üzere iki çeşittir. Elektriksel sinapslarda uyartı doğrudan nörondan nörona geçer ve hızlı tepkilere yol açar. Bu sinapslar daha çok omur- gasızlarda bulunur, omurgalıların da bazı organla- rında ritmik kas kasılmalarını gerçekleştirir. Omur- galılarda kimyasal sinaps daha yaygındır. Kimyasal sinapslarda bir nöron ile başka bir nöron ya da alıcı hücre birbirine çok yaklaşır ancak fiziksel olarak temas etmez. Aralarında sinaps boşluğu adı veri- len bir boşluk bulunur. Aksonların sinaps boşluğunda sonlanan ucuna sinaptik yumru (sinaptik uç) denir. Sinaptik yumruda ise içinde kimyasal madde (nörotrans- mitter madde) bulunan sinaptik kesecik vardır. Sinaptik yumruya elektrokimyasal iletimle ulaşan uyartı, sinaps boşluğunu bu şekilde geçemez. Bu durum kopan kablodan elektrik geçmemesine benzetilebilir. Uyartının sinaps boşluğundan geçmesi için kimyasal haberciler olan nörotransmitter maddelere gerek vardır. Bu maddeler sinaps boşluğuna dökülerek komşu hücrenin zarındaki reseptörlere bağlanır. Böylece komşu hücreye uyartı aktarılır. Bu şekilde hücreden hücreye aktarılan uyartı, efektör organa (tepki organı) ulaşarak tepki oluşturur (Görsel 1.5.10). Sinapslarda seçici direnç ile uyartı algılanır. Bir nöron birden çok nöronla sinaps yapabilir ve oluşan uyartıların tümü her sinapstan geçmez. Nörotransmitter maddeler, kolaylaştırıcı sinapslarda depolarizasyona neden olur. Bu maddeler uyartı iletimini sağlarken, durdurucu sinapslarda yüksek polarizasyona (hiperpolarizasyona) yol açarak uyartı iletimini engeller. Böylece oluşan her uyartıyla vücuttaki bütün tepki organları uyarılmamış ve gereksiz tepkiler verilmemiş olur. Sinaps boşluğuna bırakılan tüm nörotransmitter Görsel 1.5.9: Sinirsel uyartı iletimi sırasında aksonlarda oluşan iyon değişimi Sitoplazma Nöron zarı Depolarizasyon Aksiyon potansiyeli Repolarizasyon Polarizasyon + + + + Aksiyon potansiyeli Aksiyon potansiyeli Görsel 1.5.10: Nöronlar arasındaki iletişim sinapslarda gerçekleşir. Sinaps Dendrit Sinaps boşluğu Nörotransmitter maddeler Reseptör Sinaptik kesecikler Akson ucu Uyartı