11. Sınıf Coğrafya Ders Kitabı Sayfa 59 Cevapları (MEB Yayınları)

3. Ünite Su kürenin büyük kısmını oluşturan okyanuslar kıtalar arasındaki geniş çukurlukları dolduran devasa su kütleleridir. Dünya üzerinde Kuzey (Arktik) Okyanusu, Atlas (Atlantik) Okyanusu, Büyük (Pasifik) Okyanus, Güney Okyanusu ve Hint Okyanusu olmak üzere beş büyük okyanus bulunmaktadır. Okyanusların kıta içlerine doğru sokulan ya da kıtaların kenarlarında yer alan daha küçük alanlı su kütlelerine deniz adı verilir. Denizler bulundukları konuma göre farklı özellikler gösterebilir. Örneğin Karadeniz ve Akdeniz gibi denizler kıta içlerine doğru sokuldukları için iç deniz olarak adlandırılırken Japon (Doğu) Denizi, Karayip Denizi gibi denizler kıta kenarlarında yer aldıkları için kenar deniz olarak adlandırılır (Harita 3.2). Harita 3.2: Dünyadaki okyanusların ve denizlerin dağılışı Ekvator Büyük Okyanus Büyük Okyanus Atlas Okyanusu Çukçi Denizi Bering Denizi Beaufort Denizi Labrador Denizi Sargasso Denizi Scuba Denizi Lincoln Denizi Karayip Denizi Weddell Denizi Norveç Denizi Beyaz D. KuzeyD. Manş Denizi Tiren D. Karadeniz Akdeniz Umman Denizi Filipinler Denizi Mercan Denizi Tasman Denizi Doğu Çin Denizi Ohotsk D. Doğu Sibirya Denizi Laptev Denizi Kara D. Japon/ Doğu D. Bering D. Güney Çin Denizi Timor Denizi Adriyatik D. Ege D. Hazar D. Kızıldeniz Barents D. Baltık D. Kuzey (Arktik) Okyanusu Hint Okyanusu Güney Okyanusu 0 1000 2000 km K Ülke Sınırı Denizlerin boyutları, tuzluluk oranları, sıcaklıkları ve su hareketleri okyanuslara göre daha değişkendir. Bu değiş­ kenlik; denizlerin bulunduğu enlem, buharlaşma oranı ve akarsuların getirdiği tatlı su miktarına bağlıdır. Örneğin en tuzlu denizlerden biri olan Kızıldeniz'de tuzluluk oranı yaklaşık ‰41 iken Baltık Denizi'nin bazı kesimlerinde bu oran ‰2'e kadar düşmektedir. Karadeniz gibi bazı denizler geçmişte tatlı su gölüyken zamanla deniz seviyesindeki deği­ şimlerle tuzlu deniz hâline gelmiştir. Okyanus ve deniz sularının fiziksel özelliklerinden biri olan sıcaklık başta enlem olmak üzere çeşitli faktörlerden etkilenir. Ekvator çevresinde sıcaklık ortalamaları yaklaşık 25 °C'tur. Kutup çevresinde bu değer -2 °C’a kadar düşe­ bilir. Ayrıca sıcak ve soğuk okyanus akıntıları da deniz suyu sıcaklıklarında önemli değişimlere yol açar. Örneğin aynı enlemde yer alan İngiltere'nin batı kıyılarında Gulf Stream (Galf Sıtrim) sıcak su akıntısı, Kanada'nın doğu kıyılarında ise Labrador soğuk su akıntısı etkisiyle sıcaklıklar farklılık gösterir. Bu akıntılar sadece su sıcaklıklarını değil aynı zamanda buharlaşmayı, yağış miktarını ve deniz canlılarının dağılımını da etkiler. Karadeniz ile Akdeniz arasında görülen ters yönlü üst ve alt akıntılar gibi bölgesel hareketler de bu sistemin bir parçasıdır. Göller Göller, karalar üzerinde çeşitli nedenlerle meydana gelen çukur alanlarda biriken ve denizlerle doğrudan bağlan­ tısı bulunmayan durgun su kütleleridir. Göllerin oluşumunda tektonik hareketler, volkanizma, buzullar, karstlaşma, meteorit çarpmaları, doğal ve yapay set oluşumu gibi olaylar rol oynar. Göller oluşum biçimlerine göre yerlikaya (tektonik, volkanik, buzul, meteorit, karstik), set (lav set, heyelan set, alüvyal set, kıyı set, moren set, traverten set, buzul set, resif set, yapay set) ve relikt göller şeklinde sınıflandırılır. Göller hem ekosistemler hem de insan yaşamı açısından önemli su rezervleridir. Bu su kütleleri yağışlar, yüzey akışları, yer altı suları ile kar ve buz erimeleri gibi farklı kaynaklardan beslenir. İçme ve kullanma suyu sağlama, tarımsal sulama, enerji üretimi, soda ve tuz elde etme, ulaşım, balıkçılık ve turizm faaliyetleri için göllerden faydalanılmaktadır.