11. Sınıf Coğrafya Ders Kitabı Sayfa 87 Cevapları (MEB Yayınları)

4. Ünite Dünyanın farklı ülke ve bölgelerinde yerleşmenin dağınık olmasına etki eden faktörler çeşitlidir. Yerleşmenin da­ ğınık olmasında genel olarak eğimli ve parçalı arazi ya­ pısı, yüksek yağış oranı, su kaynaklarının dağınık ve fazla olması başta olmak üzere ormanlar, bataklıklar, verimsiz alanlar, hayvancılık etkili olmaktadır. Ülkemizde Karade­ niz kıyılarında olduğu gibi İsviçre Alpleri'nde, Hindistan'da Himalaya Dağları'nın eteklerinde dağınık yerleşmeler görülür (Görsel 4.1). Bununla birlikte ABD, Fransa, İn­ giltere, Almanya, Avustralya, Yeni Zelanda gibi ülkelerde geniş ve bakımlı arazilerin ortasında bulunan tek çiftlik­ ler de dağınık yerleşmenin örnekleridir ve bunlar bulun­ dukları alanın egemen kırsal yerleşmelerini oluştururlar. Toplu yerleşme, evlerin birbirine yakın ve genellikle bir merkez etrafında konumlandığı yerleşmelerdir. Bu yer­ leşmeler su kaynaklarının belirli noktalarda yoğunlaş­ tığı alanlarda kurulmuştur. Merkezde cami, okul, mey­ dan, çeşme gibi ortak kullanım alanları yer alırken tarım alanları ve bahçeler yerleşmenin etrafında toplanmış­ tır. Ülkemizin iç kesimleri ile Almanya, Fransa, Polonya ve ABD'nin iç kesimlerinde yer alan düz ve verimli ova­ larda toplu yerleşmeler yaygındır (Görsel 4.2). Birbirine yakın konumlanmış konutların genellikle ortak bir merkez (meydan, cami, çarşı vb.) etrafında düzen­ siz bir şekilde yoğunlaşarak sıkışık bir yapı görünümüne sahip yerleşmeler kümelenmiş yerleşme olarak tanım­ lanır (Görsel 4.3). Bu yerleşmelerde evler arasında faz­ la mesafe yoktur. İki yolun kesişme noktasında, tarım alanlarının sınırlı olduğu alanlarda, sulama kaynakları­ nın bir noktada yoğunlaştığı veya toplumsal dayanışma ve güvenlik ihtiyacının yüksek olduğu alanlarda görülür. Ülkemizde Karabük ilinin Safranbolu ilçesi ve Artvin; Hindistan'da Varanasi (Varanasi), Fransa'da Rocama­ dour (Rokama­dur) kümelenmiş yerleşmelere örnek­ lerden bazılarıdır. Küme özelliği gösteren yerleşmeler daha sonra eklerle büyüyebilir. Bu büyüme sonucunda yolların da etkisiyle yerleşme farklı geometrik şekiller (yıldız şekli gibi) alabilir. Doğu Afrika ve Avrupa’da örnekleri olan dairesel planlı (oval) yerleşmeler dairesel/oval biçimli bir meydanın etrafına sıralanan evlerden meydana gelir. Köy mey­ danında kamu binaları, sosyal etkinlik alanları, su temini için havuzlar, pazar yerleri gibi alanlar bulunabilir. Da­ iresel planlı yerleşmelerin Avrupa’daki örneği Rundling (Runling) veya Runddorf (Rundorf) denilen köylerdir (Görsel 4.4). Görsel 4.2: Toplu yerleşme örneği, Göreme/ Nevşehir Görsel 4.1: Dağınık yerleşme örneği, Amaklit Yaylası/Rize Görsel 4.3: Kümelenmiş yerleşme örneği, Safranbolu/Karabük Görsel 4.4: Dairesel planlı yerleşme örneği, Charlottenburg (Şarlotenburg)/Romanya