11. Sınıf Biyoloji Ders Kitabı Sayfa 83 Cevapları (MEB Yayınları)

1. Tema / Tepki korunması, merkezî sinir sisteminin etkinliği ve organizmanın yaşamsal faali- yetlerinin sürekliliği açısından büyük öneme sahiptir. Çevresel Sinir Sistemi Çevresel sinir sistemi, merkezî sinir sisteminden tüm vücuda dağılan ve vücuttan merkezî sinir sistemine gelen sinirlerden oluşur. Bu sayede mer- kezî sinir sistemi ile vücut kısımları arasında geniş bir sinir ağı meydana ge- lir (Görsel 1.7.13). Bu sinir ağıyla uyartı iletimleri gerçekleşir. Beyinden 12 çift sinir demeti, omurilikten ise 31 çift sinir demeti çıkar. Omurilikteki bu 31 çift sinir demetinde duyu nöronları ve motor nöronlar bulunur. Çev- resel sinir sistemi duyu bölümü ve motor bölümü olmak üzere i- kiye ayrılır. Duyu bölümü iç ve dış uyaranları algılayan çeşit- li reseptörleri ve merkezî sinir sistemine uyartıları taşıyan duyu nöronlarını içerir. Motor bölümü ise merkezî sinir sisteminden cevap uyartılarını taşıyan motor nöronlarını kapsar. Motor bölü- mü somatik sinir sistemi ve otonom sinir sistemi olarak iki kısım- da incelenir. Somatik sinir sistemi, bilinçli bir şekilde yapılan kas hareket- lerini kontrol eder. İskelet kaslarını merkezî sinir sistemine bağ- layan tüm sinirler somatik sinirlerdir. Bu sistemde bulunan sinir hücrelerinin gövdeleri merkezî sinir sisteminde, akson kısımları ise iskelet kaslarında yer alır. Somatik sinir sistemi tarafından kontrol edilen hareketlerin ta- mamı bireyin isteği doğrultusunda gerçekleşir. Günlük yaşamda yapılan birçok davranış, merkezî sinir sisteminde oluşan ceva- bın bu sinirlerle tepki organına getirilmesini sağlar. Örneğin konuşurken dil ve dudak kasları bilinçli şekilde hareket ettirilir. Yazı yazarken kalem tutulur, parmaklar ve bilek yönlen- dirilir. Yürürken adım atmak için bacak kasları çalıştırılır. Araba kullanırken direksiyon çevrilir, pedallara basılır. Spor yaparken kaslar istenilen doğrultuda kullanılır. Müzik aletinde bir parça ça- larken parmaklar ve eller bilinçli hareket ettirilir. Bu örneklerden anlaşılacağı üzere somatik sinir sistemi, bilinçli hareketleri kont- rol ederek çevreyle aktif şekilde etkileşim kurulmasını sağlar. Otonom sinir sistemi, istemsiz olarak çalışır ve bireyin bilinç- li kontrolü dışında gerçekleşen aktiviteleri kontrol eder. Sindirim, solunum, dolaşım, boşaltım gibi temel yaşamsal süreçlerin ya- nında endokrin bezlerinin çalışması da bu sistem tarafından yönetilir. Örne- ğin yemek yedikten sonra mide kaslarının kasılıp gevşemesi, uyurken nefes alıp verme olayının devam etmesi, koşarken solunum hızının artması, heye- canlanıldığında kalp atışlarının hızlanması, böbreklerin kanı süzmesi ve idrar oluşturması, mesane dolduğunda mesanenin kasılıp boşalması, sıcak hava- da ya da spor yapıldığında ter bezlerinin çalışması, uyku sırasında melato- nin hormonu salgılanması gibi olaylar otonom sinir sistemi tarafından kontrol edilir. Otonom sinir sistemi sayesinde yaşamsal faaliyetler yönetilerek haya- tın devamlılığı sağlanır. Görsel 1.7.13 Çevresel sinir sistemi