11. Sınıf Biyoloji Ders Kitabı Sayfa 33 Cevapları (MEB Yayınları)

1. Tema / Tepki Görsel 1.3.5: a) Bitki kökünün yararlı bileşiklere yönelmesi, b) Bitki gövdesinin dokunduğu yere yönelmesi 1.3.1. Bitkilerde Tropizma ve Nasti Hareketleri Bitkiler, kökleriyle toprağa bağlı olarak yaşadıklarından çevredeki değişimler sonucunda aktif yer değiştirme hareketi yapamaz. Bu nedenle dış uyaranla- ra tepki verebilmek için çeşitli hareketler gerçekleştirilir. Bu sayede bitkiler, içinde bulunduğu ortam koşullarından en verimli şekilde yararlanır. Bitkilerde görülen bu hareketler, uyaranın yönüne bağlı ise tropizma (yönelim); uyara- nın yönüne bağlı değil ise nasti (ırganım) adını alır. 1.3.1.a) Tropizma (Yönelim) Hareketleri Tropizma hareketleri, uyaranın yönüne bağlı gerçekleşen hareketlerdir. Bu hareketler çevresel uyaranların etkisiyle salgılanan hormonlar tarafından kontrol edilir. Işık, yer çeki- mi, su, kimyasal maddeler, dokunma vb. unsurlar tropizma hareketlerine neden olan çevresel uyaranlardır. Tropizma hareketleri, uyaranın yönüne doğru ise pozitif (+) tropiz- ma; uyaranın tersi yönde ise negatif (-) tropizma olarak adlandırılır. Fototropizma, bitkilerde ışığın etkisi ile görülen yönelim hareketidir. Bir bitkinin gövde ve yapraklarının zamanla ışı- ğa doğru yönelmesi pozitif fototropizmadır (Görsel 1.3.3). Bitki köklerinin ışıktan kaçması negatif fototropizmadır. Geotropizma, bitkilerde yer çekimi etkisiyle görülen yönelme hareketidir. Bitki köklerinin yer çekiminin etkisiyle toprağın de- rinliklerine doğru yönelmesi pozitif geotropizmadır (Görsel 1.3.4 a). Bitki gövdesinin ve sürgünlerin yer çekiminin tersi yönde, yukarı doğru büyümesi negatif geotropizmadır. Hidrotropizma, bitkilerde suyun etkisiyle görülen yönelim hareketidir. Kökün suya yönelerek ilerlemesi hidrotropizma örneğidir (Görsel 1.3.4 b). Köklerin suya yönelimi yer çeki- mine yöneliminden daha güçlüdür. Kemotropizma, bitkilerde kimyasal maddelerin etkisiyle görülen yönelim hareketidir. Bitki köklerinin gübre gibi ya- rarlı bileşiklere doğru yönelmesine pozitif kemotropizma (Görsel 1.3.5 a); kireç, aşırı tuz ve zararlı kimyasal bileşik- lerden uzaklaşmasına ise negatif kemotropizma denir. Haptotropizma, bitkilerde dokunma etkisiyle görülen yö- nelme hareketidir. Asma, sarmaşık gibi sarılıcı ve tırmanıcı bitkiler özel ipliksi uzantılarıyla bulundukları bir yere sarılır (Görsel 1.3.5 b). Bu sarılma olayı haptotropizmaya örnektir. 1.3.1.b) Nasti (Irganım, İrkilme) Hareketleri Nasti hareketleri, uyaranın yönüne bağlı olmaksızın meydana gelen hareketlerdir. Bu hareketler hücrelerde ani turgor değişimi ve hızlı hücre büyüme asimetrisi so- nucunda meydana gelir. Nasti hareketinde uyaran hangi taraftan gelirse gelsin bitkinin tepkisinin yönünü etkile- mez. Bu yüzden hareketler tropizmada olduğu gibi pozi- tif ve negatif yönde gerçekleşmez. Nasti hareketleri ışık, sarsıntı, dokunma ve sıcaklığa bağlı olarak gerçekleşir. Fotonasti, ışığın uyarısıyla oluşan nasti hareketidir. Ak- şamsefası bitkisinin çiçeklerinin az ışıkta açılması, çok ışıkta kapanması fotonasti hareketine örnektir (Görsel 1.3.6 a, b). Görsel 1.3.6: a) Akşamsefası çiçeğinin düşük ışıkta açılması, b) Akşamsefası çiçeğinin yüksek ışıkta kapanması Yüksek ışıkta Düşük ışıkta a b Görsel 1.3.3: Bitkinin ışığa yönelmesi Işık Işık Işık Mineraller Görsel 1.3.4: a) Bitki kökünün yer çekimine, gövdesinin yer çekiminin tersine yönelmesi, b) Bitki kökünün suya yönelmesi Su Toprak a a b b